Söguleg afstæðishyggja
Það er í tísku um þessar mundir að tala illa um menningarlega afstæðishyggju. Að sumra viti jafngildir menningarleg afstæðishyggja nefnilega því að menn leggi blessun sína yfir hvers kyns voðaverk manna úr öðrum samfélögum.
Merkilegt nokk virðast hins vegar sumir þeirra sem tala á þessum nótum vera innblásnir af sögulegri afstæðishyggju. Er þá helst á þeim að skilja að ómögulegt sé að fetta fingur út í gjörðir fyrri kynslóða - því “viðhorfin hafi verið önnur” fyrr á árum.
Nú er það í sjálfu sér kúnstugt að sama fólk geti amast við afstæðishyggju í rúmi en hampað henni í tíma, en látum það liggja á milli hluta.
Söguleg afstæðishyggja er skynsamleg þar sem hún hjálpar okkur að skilja og fjalla um fortíðina. Ef við ætlum alltaf að þröngva gildismati samtímans upp á fortíðina komumst við ekki mikið áleiðis, en erum sífellt með puttann á lofti af vandlætingu gagnvart forfeðrunum og -mæðrunum.
En á sama hátt og menningarleg afstæðishyggja á ekki að leiða til þess að við samþykkjum og viðurkennum kúgun og valdníðslu í öðrum samfélögum, þá á söguleg afstæðishyggja ekki að verða til þess að við skrifum skilyrðislaust upp á allt það sem sagan hefur að geyma. Dæmi um slíkar ógöngur er þegar fólk afsakar hvers kyns voðaverk og stríðsglæpi með rökunum: “svona nokkuð gerist í stríði!”
Ef vel á að vera verður söguleg afstæðishyggja að rista dýpra en það eitt að menn neiti sér um að nota mælikvarða samtímans á atburði fortíðarinnar - hún krefst þess nefnilega líka að við reynum að skilja þau viðmið sem þá voru ríkjandi og notum þau til að meta hina sögulegu atburði.
Þeir sem nú vilja skjóta sér undan því að ræða hleranamálið gera það með þeim rökum að við getum ekki notað sjónarmið dagsins í dag þegar fjallað er um hleranirnar - þær hafi átt sér stað á öðrum tíma sem ómögulegt sé fyrir okkur að skilja. Punktur og basta.
Þessi röksemdafærsla nær hins vegar ekki nema hálfa leið. Það er hárrétt að ósanngjarnt væri að dæma Bjarna Benediktsson og félaga á grunni þess hvernig menn myndu bregðast við í dag ef upplýst yrði um njósnir af þessu tagi. - En það er heldur ekki það sem verið er að biðja um…
Spurningin er: hvað hefðu menn sagt um þessar hleranir á sínum tíma?
Það er engum blöðum um það að fletta að ef í ljós hefði komið fyrir hálfri öld síðan að dómsmálaráðherra ríkisstjórnarinnar hafi ítrekað látið njósna um pólitíska andstæðinga sína - sitjandi Alþingismenn, forystumenn í verkalýðshreyfingunni o.fl., þá hefði allt orðið vitlaust. Pólitískum ferli hans hefði verið lokið.
Færa má fyrir því rök að málið hefði verið litið alvarlegri augum þá en núna - ekki hvað síst varðandi njósnirnar um þingmennina. Þinghelgi var einfaldlega í meiri metum þá en síðar varð. Dæmi um það eru viðbrögð stjórnmálamanna við því þegar Bretar handtóku íslenskan Alþingismann og fluttu til Englands meðan á hernámi Íslands stóð.
Baldur Kristjánsson skrifar um hleranamálið og segir: “Ég er reyndar svo djúpur að leggja aldrei dóm á annan tíma af sjónarhóli nýs tíma og mun því hvorki fordæma Bjarna heitinn Benediktsson eða þá sem voru lengst til vinstri í pólitík.” - Þetta er ágæt nálgun eins langt og hún nær - en því má aldrei gleyma að þótt siðferðilegar mælistikur okkar dugi illa til að dæma löngu dána menn, þá bjuggu þessir sömu menn við siðferðilegar mælistikur sinna samfélaga og Bjarni karlinn hefði ekki síður farið halloka í þeim mælingum.
May 28th, 2008 at 16:06
Það er raunar frekar furðulegt að sjá sömu aðila tala um sögulegt afstæði í einu orði en í því næsta tala um að “dómur sögunnar” sé fallinn. Eiginlega dálítið kreisí.
May 28th, 2008 at 23:03
“Spurningin er: hvað hefðu menn sagt um þessar hleranir á sínum tíma?”
Það sama og menn segja um þessar hleranir í dag, menn hefðu ýmist orðið reiðir eða sýnt þessu skilning, eftir því hvaða stjórnmálaafli þeir höfðu svarið hollustu sína. Rétt eins og í dag.
May 28th, 2008 at 23:25
Ef marka má Morgunblaðið frá þessum tíma þóttu símahleranir af hálfu stjórnvalda viðurstyggilegt athæfi.
Sjá t.d. frétt Morgunblaðsins 16. mars 1951 (bls. 9) um símahleranir í Kína eða frétt sama blaðs 30. janúar 1964 (bls. 16) um símahleranir á Kúbu.
May 28th, 2008 at 23:50
Ef marka má Morgunblaðið frá þessum tíma þá þóttu stjórnvöld í Kína og á Kúbu viðurstyggileg.
Ef það hentar þér að taka mark á Morgunblaði þessa tíma í þessu máli, þá er það ágætt. Sýnir hvað afstæðishyggja er til margra hluta nýtileg.
May 29th, 2008 at 09:11
Það hentar þér greinilega ekki að vísa í samtímaheimildir. Þetta var nú bara það sem finna má í blöðum um almenn viðhorf til leynilegra símahlerana og bendir til þess að fyrri athugasemd þín standist ekki.
May 29th, 2008 at 10:24
Ég er reyndar ekki búinn að gera upp skoðun mína í þessu máli um hvort þetta hafi allt verið tóm hneisa eða hvort þetta teljist með öllu óréttmætt í ljósi samtímans. Þetta eru margar hleranir á mörgum heimilum og vera kann að rökstyðja hefði mátt sumar þeirra á grundvelli þeirra siðferðislegu sjónarmiða sem í dag hafa verið fest í lög en voru þá ólögfest.
Túlkun Þórs Whitehead í útvarpsviðtali frá í gær, á því hvort þessar hleranir hafi þótt nauðsynlegar á þessum tíma, sýnir ágætlega að það má deila um hvernig menn hefðu litið á þetta á sínum tíma.
Eins og ég sagði þá finnst mér það bara flott hjá þér að styðjast við fréttaflutning Morgunblaðsins frá þessum árum, um athæfi stjórnvalda þessara landa, til stuðnings þinni skoðun í þessu máli. Morgunblaðið hlýtur þá að þínu mati að hafa bara stundum látið pólitískar skoðanir eigenda sinna ráða ferðinni þegar kemur að fréttum frá þeim hluta heimsins þar sem stjórnarfar var blaðinu ekki að skapi, en öðrum stundum endurspeglað siðferðisvitund þjóðarinnar. Góðar stundir.
May 29th, 2008 at 10:27
(Ég er NB ekki að taka undir málflutning Þórs, heldur stilla honum upp við hliðina á Stefáni frænda mínum til að sýna að menn hafa mismunandi skoðanir á því hvernig hefði verið litið á þetta þá.)
May 29th, 2008 at 11:18
Ég vitna fyrst og fremst í Morgunblaðið vegna þess að þar kemur ítrekað fram að pólitískar símahleranir séu til marks um ofríki og slæmt stjórnarfar. Ég hef ekki rekist á neina umfjöllun frá þessum tíma þar sem reynt er að verja símahleranir opinberlega eða halda því fram að þær séu nauðsynlegar. Ef einhver annar hefur fundið dæmi um slíkt þá væri gott að vita af því.
Ef athugun leiðir í ljós að fáir eða engir treystu sér til að verja símahleranir opinberlega á þessum tíma þá er það ákveðin vísbending um afstöðu manna. Auðvitað má alltaf deila um allt en sú deila verður að byggja á einhverjum frumgögnum en ekki bara fullyrðingum út í loftið.
May 29th, 2008 at 15:30
Ég er hjartanlega sammála þér um hleranamálið, Stefán, en sem heimspekinörður og áhugamanneskja um birtingarmyndir afstæðishyggju átta ég mig ekki alveg á því sem þú segir um hana. Áttu við að það sé fyrir fram gefið að við hljótum öll að aðhyllast bæði menningarlega og sögulega afstæðishyggju og að við þurfum bara að gæta þess hvernig við túlkum afstæðishyggjuna? Væri ekki heillavænlegra að skýra aðeins betur hvað átt er við með afstæðishyggju (nokkuð sem á það til að vera mikið á reiki hjá hinum ýmsu aðilum) áður en tekin er afstæða til þess hvort um ákjósanlega kenningu sé að ræða?
May 31st, 2008 at 00:36
Ekki veit ég um hvaða einstaklinga er hér átt við. En er, eða hefur virkilega verið til ríkisvald, sem ekki hefur, eða hefði við svipaðar aðstæður, gert áþekkar ráðstafanir og íslensk stjórvöld gerðu, til að fylgjast með þeim og öðrum sem þeim tengjast, sem hafa notið stuðnings erlends risaveldis jafnframt því að hóta ólögmætri valdbeitingu til að ná fram pólitískum markmiðum sínum á stjórnskipan ríkisins?
Ef njósnir um hugsanlega landráðamenn teljast enn eðlilegar, hvernig má þá telja þetta afstætt?
May 31st, 2008 at 01:23
Ég sé að ég verð að fara að dulkóða öll mín samskipti.
June 1st, 2008 at 15:16
Zxxxlkj tiokjhkj ewlkj erljki eroihiu.