Steinunn Jóhannesdóttir og Katrín Jakobsdóttir tókust á um hjónabandshugtakið í sjónvarpinu í gær. Steinunn hefur verið, ásamt EInari Karli manni sínum og 2-3 prestum, harðasti andstæðingur þess að samkynhneigðir fái að ganga í hjónaband. Þau hjónin hafa í viðleitni sinni til að byggja brýr yfir til andstæðinga sinna m.a. stungið upp á því að búið verði til hugtakið “hommaband” yfir hjúskap samkynhneigðra karla.
Nú væri auðvelt að afgreiða málflutning Steinunnar sem gamaldags kreddur - en það væri of billegt. Það er engin ástæða til að skjóta sér þannig undan alvöru rökræðum.
Eftir því sem mér sýnist, eru rök Steinunnar gegn hjónaböndum samkynhneigðra einkum þríþætt:
i) Að tala um “hjón” eða “hjónaband” þar sem aðilarnir eru ekki af sitthvoru kyni, særir málkennd Steinunnar.
ii) Með slíku væri feðraveldið enn frekar að ráðast gegn konum - þar sem þær væru gerðar óþarfar í hjónabandinu.
iii) Megintilgangur hjónabandsins er framleiðsla á börnum og þar dæmast samkynhneigðir sjálfkrafa úr leik.
Fyrsti punkturinn snýst fyrst og fremst um málkennd og smekk. Um slíkt er tilgangslítið að deila.
Annar punkturinn er veikur - enda má snúa dæminu við og segja að allt eins sé verið að gera karlmenn óþarfa í hjónabandinu, þar sem lesbíur eiga í hlut. Feministarökin eiga því tæplega við.
En staðnæmumst þá við þriðja punktinn - sem raunar virðist vera þungamiðjan í málflutningi skáldkonunnar: að hjónabandið sé fyrst og fremst barnaframleiðslustofnun.
Út frá þeirri nálgun ætti raunar ekki að vera neitt vandamál fyrir Steinunni og skoðanasystkin hennar að fallast á að lesbíur gangi í hjónaband. Með nútímatæknifrjóvgunum geta lesbíur hæglega pundað út börnum eins og gagnkynhneigðar kynsystur þeirra. Raunar gætu þær eignast tvöfalt fleiri börn en önnur pör - sem hlyti að gleðja barnelskt Þjóðkirkjufólk.
Ef sjálfur barnsburðurinn eða barnsfæðingin er meginmarkmiðið með hjónabandi ætti ekkert að vera því til fyrirstöðu að leyfa lesbíum að giftast - nema að hugmyndin sé sú að sjálfur getnaðurinn, þegar karlmaður setur lim sinn inn í konu, sé stóra málið. Það getur fjandakornið ekki verið hugsunin?
Ergo: Steinunn & félagar hljóta að geta fellt sig við lesbíuhjónabönd - nema þau séu á móti tæknifrjóvgunum og þá jafnt hjá lesbíum og gagnkynhneigðum pörum.
(Nú myndu einhverjir segja að út frá þessari barnmiðjuðu nálgun væri réttara að líta á hjónabandið sem stofnun til að ala upp börn, frekar en bara að búa þau til. Út frá því væri eðlilegt að viðurkenna hommahjónabönd, þar sem börn alast oft upp við slíkt sambúðarform - en látum það núna liggja á milli hluta.)
En höldum þá áfram með rökin um hjónabandið sem barnaframleiðslustofnun. Þau vekja óhjákvæmilega upp spurningar um hvað gera skuli við fólk sem kýs að giftast en sannarlega getur ekki eða vill ekki eignast börn. Hvað með konur sem komnar eru úr barneign? Fólk sem vegna veikinda eða fötlunar getur ekki eignast börn - eða þá sem kjósa að gera það ekki, hvort heldur er vegna félagslegra aðstæðna eða hafa einfaldlega ekki áhuga á börnum? Væntanlega teldist það siðlaust af þessu fólki að ganga í hjónaband - og spurning hvort prestar ættu ekki að neita að gefa það saman? Ég sé a.m.k. ekki rökin fyrir öðru.
Þess utan er hjónabandið löngu hætt að vera sú barnaframleiðslustofnun sem áður var. Ólöf Garðarsdóttir sagnfræðingur og okkar helsti sérfræðingur í demógrafíu, hefur tekið saman tölur yfir þróun í fjölda óskilgetinna barna (sem er víst hugtak sem búið er að leggja til hliðar). Þar kemur í ljós að langflest börn fæðast utan hjónabands á Íslandi. Hlutfallið er að mig minnir 75-80%. Og ef einungis eru könnuð fyrstu börn móður, þá er hlutfallið nær 95%.
Þetta þýðir í raun að hjónabandið hefur fengið nýtt hlutverk. Það er ekki lengur þessi nauðsynlegi undanfari barneigna (og má raunar deila um að hvað miklu leyti það hafði þessa stöðu í gegnum tíðina). Þess í stað er það álitið krydd í tilveruna - átylla til að lyfta sér upp og í leiðinni gulltryggja ákveðna réttarfarslega stöðu, sem þó er að langmestu leyti tryggð með því þegar fólk skráir sig í óvígða sambúð (þrátt fyrir flökkusagnir um að á þessu sé mikill munur).
Nú giftum við Steinunn okkur í haust. Í okkar huga snerist sá gjörningur fyrst og fremst um að fá tilefni til að halda veislu með vinum okkar. Við litum ekki svo á að sjálf giftingin fæli í sér neina sérstaka breytingu á stöðu okkar og högum - því síður að við teldum okkur vera að undirgangast miklar skuldbindingar. Það gerðum við þegar við ákváðum að eignast saman barn. Sú ákvörðun var miklu stærri og ábyrgðarfyllri en sú sem fólst í því að efna til veislu og breyta skráningunni á hjúskaparstöðu hjá Hagstofunni. Og þannig held ég að þorri fólks líti á hjónabandið í dag.
Þess vegna held ég að barátta Steinunnar Jóhannesdóttur sé fyrirfram töpuð. Hún er nefnilega að reyna að verja hjónabandshugtak sem er ekki lengur við lýði. Hjónabandið er ekki lengur sú barnaframleiðslustofnun sem það áður var - og vilji Steinunn hverfa aftur til þess tíma er ekki nóg fyrir hana að standa gegn lagabreytingartillögu Kötu og félag, hún þyrfti helst að hefja baráttu fyrir því að banna fólki að stunda kynlíf fyrir hjónaband eða í það minnsta að endurreisa hugtakið “óskilgetin börn” og ljá því fyrri merkingu.
Einhvern veginn er ég nú ekki alveg að fara að sjá það gerast…
