kolbeinn

Skáldkonan Gerður Kristný fór mikinn í bakþönkum Fréttablaðsins í dag og velti þar fyrir sér stöðu íslenskrar tungu. Það er vinsælt nú um mundir og hefur Páll Valsson gengið fram fyrir skjöldu og tekið upp gamla spádóma Rasks um að íslenskan verði útdauð eftir 100 ár, að þessu sinni ekki aðeins í Reykjavík heldur á landinu öllu. Sjálfur gef ég heldur lítið fyrir þessa spádóma, tel að staða íslenskunnar sé mun sterkari en menn halda - sérstaklega ef henni er leyft að þróast en reyni ekki að djúpfrysta hana eins og hún er í dag, eða var fyrir einhverjum árum.

En sú er ástæðan fyrir því að ég tjái mig um pistil Gerðar að svo vill til að ég þýði þættina um Latabæ, sem hún fór heldur ófögrum orðum um. Reyndar skammaði hún Magnús [væntanlega Scheving] fyrir orðfæri þáttanna, en réttara hefði verið að láta þýðandann gjalda þess sem þýðandans er.

Það voru einkum tveir frasar sem Gerður hnaut um og gerði að umtalsefni í pistli sínum. Annars vegar kvartaði hún yfir því að Íþróttaálfurinn hefði spurt Sollu að því hvort hún væri í uppnámi og þá um leið hvort hún vildi tala um það. Fannst Gerði ótækt að börn væru spurð að því hvort þau væru í uppnámi. Vel má vera að svo sé og að hér sé ekki um þjált talmál að ræða fyrir börn. Ég hefði hins vegar haldið að í ljósi umræðna um minnkandi orðaforða barna væri ekkert að því að nota önnur orð en þau sem algengust eru. Kannski fannst Gerði þetta of enskuskotið, en ég verð að vera ósammála því.

Hins vegar get ég vel tekið undir með gerði að hin setningin sem hún gerði að umtalsefnni sæki í enska fyrirmynd. Rétt útgáfa hennar var á þessa leið: Þú getur hlaupið en þú felur þig ekki og er þetta eins og glöggir lesendur sjá þýðing á setningunni You can run but you can´t hide. Ég játa það fúslega að hér sé um beina þýðingu á þessari setningu að ræða - og það sem meira er finnst mér ekkert að því.

Margir af þeim málstökum og orðtökum sem við notum í daglegu máli eiga uppruna sinn í erlendum tungumálum og hefur verið snarað á íslensku. Ég ætla ekki að þykjast vera orðtakasmiður fyrir þýðinguna, enda kemur þessi frasi ekki frá mér. Þeir sem þekkja sína GCD-sögu ættu að hafa oftar en einu sinni tekið undir með Bubba og Rúnari: Þú getur hlaupið en þú felur þig ekki, hann fangar þig ó[f]ttinn með sína…. ísköldu hlekki… o.s.frv.

Hér var því um að ræða vísun í alþekkt íslenskt dægurlag, en þegar verið er að þýða fyrir börn er oftar en ekki skemmtilegt að fela vísanir sem foreldrarnir munu hafa gaman að. Aukinheldur finnst mér það í besta lagi að frasinn You can run but you can´t hide sé íslenskaður og notaður í íslenku máli. Það er ekkert að því að bæta við flóru íslenskunnar, þó kannski séu aðrir betur til þess fallnir en undirritaður.

Það er hins vegar alltaf gaman að fá gagnrýni á verk sín og gaman væri að spjalla nánar um ýmis vandamál sem koma upp við þýðingu á barnaefni. Setningar verða t.d. að vera með nánast sama atkvæðafjölda og í frumtextanum, best er ef varahreyfingar stangist ekki á við þýðingu o.m.fl. Hins vegar ber að beina gagnrýni á íslenskan texta Latabæjar til undirritaðs, ekki Magnúsar. Það væri að hengja íþróttaálf fyrir þýðanda.

Mikið er hún orðin sérkennileg þessi umræða um hjónabönd samkynhneigða. Menn eru farnir að teygja sig ansi langt til að færa rök fyrir skoðunum sínum. Egill Helgason tekur þann Morfíslega pól í hæðina að tala fyrir umburðarlyndi og gegn fordómum - en leggur svo lykkju á leið sína í lok máls síns til að tengja trúleysingja við kommúnista og nasista. Frekar ódýrt. Aðrir ganga fram fyrir skjöldu og sverja af sér alla fordóma í garð samkynhneigðra - hins vegar sé nú ekki rétt að þeir fái að gifta sig eins og annað fólk.

Mér finnst þessi umræða hálfankannanleg. T.d. hlustaði ég á prest úr Vestmannaeyjum segja að það gengi náttúrulega alls ekki upp að leyfa ákveðnum trúflokkum að gifta samkynhneigða á meðan aðrir gerðu það ekki. Var ekki annað að heyra á prestinum en hann sæi í því hina grófustu mismunun gagnvart trúflokkum. Forsætisráðherra tekur í sama streng og vill láta stofnunina Þjóðkirkjuna ráða - frekar en fólkið. (Ég sem hélt að fólk væri í fyrirrúmi á þeim bæ.)

Fyrir mér er málið einfalt. Samkynhneigðir eiga að njóta allra þeirra sömu réttinda og gagnkynhneigðir - annars er verið að mismuna þeim á grundvelli kynhneigðar. Sé einhver trúflokkur ekki tilbúinn til að taka það skref er það hans mál. Þeir verða þá að útskýra þá afstöðu sína og standa fyrir henni (og þá helst ekki með einhverjum ekki-rökum um að við séum bara ekki tilbúin).

Hvort þetta er mikilvægur áfangi í baráttu samkynhneigðra eða ekki (eins og umræða hefur verið um, m.a. í kjölfar greinar Egils) skiptir engu máli. Annað hvort mismunum við fólki eða ekki.

Í lokin skal það tekið fram að ég er ekki í þjóðkirkjunni þó að eflaust hafi kristin gildi samfélagsins litað mig í uppvexti mínum. Ég mundi aldrei vilja tilheyra trúflokki sem í gegnum tíðina hefði litið á mig sem annars flokks þegn. Ég skil hins vegar kröfu samkynhneigðra um að hafa valið - að vera ekki mismunað um það val. Og á endanum snýst málið eingöngu um það.

Það er náttúrulega að æra óstöðugan að ætla sér að tjá sig um DV og þá umræðu sem skrif þess blaðs hafa vakið í samfélaginu. Ég get þó ekki stillt mig um að minnast á eitt atriði sem hefur öðrum fremur vakið athygli mína í þeim darraðadansi öllum. Ritstjórar DV guma sér mikið af því að reka ritstjórnarstefnu þar sem sannleikurinn er ofar öllu. Í viðtölum hafa þeir þurft að svara fyrir þá stefnu sína og hví þeir sýni ekki meiri tillitssemi í skrifum sínum. Það sé hægt að segja sannleikann á tillitssaman hátt.

Er ég eini maðurinn sem set spurningamerki við þá fullyrðingu allra fréttamanna sem tjá sig um þetta að þeir geti á einhvern hátt höndlað sannleikann? Allir þeir sem einhvern tímann hafa skrifað texta gera sér grein fyrir því að sannleikurinn er í besta falli afstæður. Hins vegar virðist blaðamannastéttin - og raunar allir þeir sem tjá sig um þetta mál sem ég hef heyrt í - taka það sem gefið að blaðamenn geti ef þeir vilji höndlað sannleikann. Það sé óumdeilt hins vegar sé eingöngu spurning um að sýna smá tillitssemi í sannleiksskrifum sínum.

Ég held að það væri öllum hollt að átta sig á því að sannleikurinn er aldrei einhlítur. Það að trúa því gagnrýnislaust að menn geti upphafið sig yfir textann þannig að þeir höndli með ósnertanlegan sannleika getur ekki verið til góðs. Texti er alltaf túlkunum háður.

Fór á tónleikana margumtöluðu í Laugaralshöllinni í gær fyrir algjöra tilviljun. Bróðir minn hringdi nokkrum klukkutímum fyrir konsert með aukamiða og ég sló til. Því sé ég ekki eftir, þetta voru frábærir tónleikar í alla staði. Atriðin fjölbreytt og úrvalið gott og allt skipulag til mikillar fyrirmyndar - það var gaman að fylgjast með Ásgeiri rótara og öllum hinum sópa burtu haug af græjum og koma nýjum fyrir á mettíma. Það ber að taka ofan af fyrir fólkinu sem lagði á sig skipulagningu og vinnu fyrir þessa tónleika - það er meira en ég hef gert þegar kemur að baráttu gegn Kárahnjúkavirkjun.

Það eina sem sló mig við tónleikana var þáttur Coca Cola og Dominos. Inni í sal var á milli atriða varpað upplýsingum um hin illu stórfyrirtæki sem virtu ekk iumhverfið - uppi á lofti var hins vegar boðið upp á endalausar pizzur og kók. Pappakassarnir í tonnavís og ekki var annað hægt en að leiða hugann að starfsemi Coca Cola víða um heim. En það er kannski bara þannig að fyrir okkur borgarbúana snýst umhverfisvernd eingöngu um gróður og gras, ekki þann úrgang sem neyslusamfélagið getur af sér í borgunum.

Í kvöld fara allir á Grand rokk. Þar mun hin geysivinsæla hljómsveit Slow Train spila. Eins og glöggir Dylanaðdáendur ættu að fatta út frá nafninu, þá sérhæfir bandið sig í dylan lögum, er m.ö.o. dylan-tribute band. Ég hef einu sinni séð þá og mæli hiklaust með þeim. Allir eru þeir á Suðurlandinu, tveir á Selfossi og tveir hjá Skógræktinni í Þjórsárdal. Ef það að sjá sunnlenska bændur og athafnamenn syngja Dylan af lífi og sál er ekki eitthvað fyrir þig þá er eitthvað að. Lestin leggur af stað um tíu.

Það er merkilegt að fylgjast með umfjöllun vestrænna fjölmiðla um deilur Rússa og Úkraínumanna um gas. Hver frétta- og blaðamaðurinn hefur á ábúðamikinn hátt upplýst pöpulinn um að deilan snúist ekki eingöngu um gasverð. Surprise, surprise! Þeir sömu hafa síðan sagt frá þeirri ósvinnu rússneskra yfirvalda að tengja viðskipti og stjórnmál saman með þessum hætti.

Ég veit ekki betur en að það sé nokkuð landlægt að tengja saman viðskipti og stjórnmál. Íslensk stjórnvöld hafa t.a.m. legið undir ámæli fyrir aukin viðskipti við Kína vegna stjórnmálaástandsins þar í landi. Bandaríkin hafa undantekningarlaust dregið úr viðskiptum við lönd í S-Ameríku þar sem vinstrimenn komast til valda, ég tala nú ekki um ef þeir taka við af einhverjum CIA gæðingum. Augljósasta dæmið er svo að sjálfsögðu viðskiptabann Bandaríkjanna á Kúbu sem hefur staðið í hálfa öld - eingöngu af pólitískum toga spunnið.

Vesturveldum finnst hins vegar að annað eigi að gilda um Rússa. Nú er það óumdeilt að Úkraínumenn fá gasbyrgðir frá Rússlandi langt undir markaðsvirði og er það arfleifð pólitískra tenginga frá Sovéttímanum. Núverandi stjórnvöld í Úkraínu hafa æ meira viljað slíta tengslin við Rússland og halla sér í vestur, t.a.m. með samvinnu við Nató. Af hverju ættu rússnesk stjórnvöld að láta ríki sem þeim finnst vera þeim heldur mótdræg njóta sérstakrar viðskiptavildar? Af hverju reka Vesturveldin upp ramakvein yfir því að Rússar vilji láta markaðinn ráða verðinu í viðskiptum ríki sem þeir líta ekki lengur á sem sérstakan vildarvin sinn?

Vesturlönd hafa lengi notað viðskipti í pólitískum tilgangi. Það þýðir því ekki að fara í fýlu þegar aðrir gera hið sama.