guðlast
Í gær tók ég þá ákvörðun að flytja ekki til Örlygshafnar heldur hokra að einyrkjun í borg Íngólfs (það er við hæfi þar sem ég er stúdent frá Menntaskóla Íngólfs í Kópavogi). Nú sit ég og undirbý næsta tíma í námskeiðinu títtnefnda í Endurmenntun HÍ. Í næsta tíma ætlum við Kristín að taka fyrir það grín sem farið hefur yfir strikið, verið bannað eða valdið fjaðrafoki hjá þjóðinni eða yfirvöldum. Því sit ég og velti mér upp úr gömlum dómsmálum við Hæstarétt, á milli þess sem ég horfi á þætti sem ollu deilum á sínum tíma. Það er gaman.
Þetta grúsk leiddi til þess að ég fór að skoða dóm yfir Brynjólfi Bjarnasyni fyrir guðlast. Hann var dæmdur árið 1925 fyrir guðlast í ritdómi um Bréf til Láru í Alþýðublaðinu. Það sem Brynjólfur hafði um bókina að segja var m.a. þetta:
Íslendingar hafa löngum verið nokkuð treggáfaðir og einfaldir gagnvart kúgurum sínum, þeir eru orðnir þeim svo vanir, eins og hægt er að venja menn frá blautu barnsbeini að elska og virða guð almáttugan, þó að allir eiginleikar hans séu útskýrðir ítarlega og menn gangi þess ekki gruflandi, að hann sé ekki annað en hégómagjarn og öfundsjúkur harðstjóri og óþokki.
Þetta fór fyrir brjóstið á guðhræddum íhaldsmönnum og öðrum andstæðingum Brynjólfs og m.a. lét Jón Magnússon menntamálaráðherra víkja honum úr starfi kennara við Kvennaskólann. Hann var ákærður og svo dæmdur í Hæstarétti fyrir ummælin.
Brynjólfur greip til varna, þótt það hafi lítið dugað. Vildi hann meina að hugsun sín væri þessi: Samkvæmt túlkun ýmsra kennimanna á eiginleikum guðs og guðshugmyndinni, er það augljóst, að guð er ekki annað en hégómagjarn o.s.fr. Þrátt fyrir þetta er hægt að fá menn til að elska og virða þessa afkáralegu guðshugmynd. Fáviskan, einfeldnin, siðferðissljóleikinn og blind trúgirni á yfirborðanna eiga sér svona djúpar rætur. Síðan klikkir hann út með orðunum:
Sú guðshugmynd, sem átt er við í grein minni, er sú, sem á rót sína að rekja til þess ófullkomuleika, þeirra villimennsku eða siðspillingar, sem henni (guðshugmyndinni) er ætlað að vernda. Á ég þar sérstaklega við ýmislegt í lögmáli og skipulagi hinnar hálfviltu hernaðarþjóðar í Gyðingalandi, Ísraelsmanna, sem trúðu á Jahve, og eins við auðvaldsskipulag vorra tíma. Jahve með öllum sínum kostum og göllum er enn þá ríkjandi í hugum nokkurra manna, sem láta trúna skipa í öndvegi, en skipa skynseminni á óæðra bekk. En guðhugmynd auðvaldsins og hernaðarþjóða nútímans, eins og hún kemur manni fyrir sjónir, er maður hefur hlýtt á hinar ófyrirleitnustu og siðlausustu útskýringar, er þúsund sinnum meira særandi fyrir heilbrigða siðferðistilfinningu en Jahve Ísraels.
Ekki þarf að undra að yfirvöld gáfu lítið fyrir þessar útskýringar Brynjólfs. Rúmum tíu árum seinna tók Brynjólfur sæti á Alþingi. Einhverntímann sagði Flosi Eiríks mér frá því að undirritun Brynjólfs á drengskapareiðnum hefði verið þeim embættismanni sem viðstaddur var, sem ég man ekki hver var, minnisstæð. Þar sór dæmdur guðlastarinn nefnilega við Biblíu kristinna manna.
Það er hins vegar merkilegt að það eru sömu fornaldarlegu hugmyndirnar sem liggja að baki öllum ákærum eða umkvörtunum til dómsstóla vegna guðlasts, hvort sem um er að ræða Brynjólf Bjarnason árið 1925 eða Spaugstofuna árið 1997.